Miejscowości

Dalny Las
Wieś w obrębie Puszczy Augustowskiej której historia sięga pierwszej połowy XIX wieku, kiedy to powstała w miejsce ostępu o tej samej nazwie. W 1901 roku wieś liczyła 30 zagród i 316 mieszkańców. W przeszłości Dalny Las był także jedno zagrodową osadą, w której mieszkało 8 osób. Należała do gminy Szczebro-Olszanka oraz parafii Studzieniczna. Według ostatnich danych z 2016 roku wieś zamieszkuje 187 osób.

Gorczyca
To jedna z najstarszym miejscowości na terenie Gminy Płaska. W 1668 roku król Jan Kazimierz nadał Stanisławowi Gorczycy przywileje „założenia upustu i nowej rudni na rzecz Płasce, wraz z gruntami i sianożęciami”. Tak powstała Ruda Gorczyca, która dała początek osadnictwa w rejonie dzisiejszej wsi Gorczyca. O ile adresatem królewskiego przywileju pozyskiwania rudy był Jan Gorczyca, o tyle organizatorką całego przedsięwzięcia była Konstancja z Wodyńskich Butlerowa, dzierżawczyni Puszczy Perstuńskiej, w skład której wchodziły te obszary. Ruda zlokalizowana była w zachodniej części wsi zwanej współcześnie Starą Rudą. Końcem XVIII wieku władze Ekonomii Grodzieńskiej (zespół dóbr królewskich) podjęły się zadania porządkowania wsi puszczańskich, wytyczając dokładne położenie obszarów leśnych, pól oraz łąk. Choć osadnikom odbierano łąki leśne, mieszkańcom wsi udało się zachować łąki nad Płaską i u Królowej Wandy. Jak wskazuje dokumentacja Ekonomii Grodzieńskiej, u schyłku XVIII wieku powstała tutaj karczma zwyczajowo dzierżawiona przez Żydów. Obecnie tereny ówczesnej karczmy zwane są Jordyga lub ulica Żydowska. Według danych z 1792 roku w Rudzie Gorczycy było 5 ziemian oraz 3 kątników. W sumie 8 gospodarzy oraz 43 mieszkańców. Końcem XIX wieku rudnicy zaprzestali wytopu rudy i opuścili osadę bądź zajęli się rolnictwem. Zaś w czasie budowy Kanału Augustowskiego powstała tutaj jedna ze śluz. O tej samej nazwie co wieś. W czasie spisu powszechnego z 1921 roku odnotowano, że we wsi Gorczyca znajduje się 37 domów oraz mieszka 185 mieszkańców. Obecnie wieś liczy około 196 mieszkańców.

Gruszki
Wieś w Puszczy Augustowskiej założona jako osada rolnicza przez drwali w 1789 roku, położona nad rzeczka Pieciówką (również Piecia, Piecówka) zamieszkiwana początkowo przez 35 mieszkańców i nazywana Hruszkami. W czasach historycznych działała we wsi smolarnia i potażownia Paniówka. Rozgrywały się tutaj historyczne wydarzenia Powstania Styczniowego i Drugiej Wojny Światowej. We wsi znajdziemy pomnik wzniesiony dla uczczenia pamięci bohaterskiego oddziału płk. Konstantego Ramotowskiego ps. „Wawer”, który 28.05.1863 r. stoczył bitwę z wojskami rosyjskimi. Dwa kilometry od wsi znajduje się mogiła poległych powstańców. W czasie Drugiej Wojny Światowej na terenie wsi działała organizacja Strzelców Piłsudskiego. W 1944 roku została tu aresztowana przez NKWD działająca w tych okolicach grupa AK „Żwirki”.
Opodal miejscowości znajduje się trójstyk granic Polski, Litwy i Białorusi.

Hanus
Osada leśna w Puszczy Augustwskiej należąca do sołectwa Mikaszówka, nazywana również Leśniczówką Hanus.

Jałowy Róg
Leśna osada w Puszczy Augustowskiej nad Czarną Hańczą należąca do sołectwa Mikaszówka. Znajduje się tutaj dobrze działająca stanica wodna PTTK.

Jazy
Osada leśna w Puszczy Augustowskiej nad jeziorem Mikaszewo należąca do sołectwa Mikaszówka. Znajduje sie tutaj największa z plaż gminy Płaska oraz duże pole namiotowe z infrastrukturą turystyczną.

Kielmin
Osada leśna w Puszczy Augustowskiej nad Kanałem Augustowskim należącą do sołectwa Rudawka.

Kopanica
Osada leśna w Puszczy Augustowskiej.

Księży Mostek
Leśna osada w Puszczy Augustowskiej należąca do sołectwa Gorczyca.

Kudrynki
Przysiółek należący do sołecta Rudawka położony nad Kanałem Augustowskim przy śluzie o tej samej nazwie.

Lipiny
Leśna osada a także leśniczówka w Puszczy Augustowskiej należąca do sołectwa Rudawka położona przy starorzeczu Czarnej Hańczy. W pobliżu drogi do leśniczówki znajduje się zbiorowisko świerków o pomnikowych wymiarach.

Lubinowo
Osada leśna w Puszczy Augustowskiej na południowej granicy gminy Płaska.

Macharce
Wieś na granicy Gmina Płaska w Puszczy Augustowskiej. Znajduje się tutaj cmentarz wojenny z I wojny światowej.

Mały Borek
Leśna osada i leśniczówka w Puszczy Augustowskiej położona nad rzeczką Maleszówką.

Mikaszówka
Wieś położona nad Kanałem Augustowskim i jeziorem Mikaszewo, która swoja nazwę zaczerpnęła od sąsiadujacego zbiornika wodnego. Miejsce do XVII wieku pozostawało nienaruszonym przez człowieka ostępem. W latach 1661-1668 Konstancja z Wodyńskich Butlerowa, wdowa po dowódcy zaciężnych wojsk cudzoziemskich, utworzyła Rudę Mikaszewską. Pierwszymi rudnikami na tym terenie byli Skrodzy i Domuradowie, a ruda należała do jednych z najbardziej dochodowych w Puszczy Perstuńskiej. U schyłku XVII wieku rozgorzał konflikt pomiędzy urzędnikami królewskimi a kamedułami o prawa własności do Puszczy. Początek XVIII wieku także nie był łaskawy dla osadników, 15 z nich zmarło w wyniku zarazy. Po upadku Rzeczypospolitej Ruda Mikaszewska stała się własnością urzędników. Sama zaś rudnia została rozebrana z powodu budowy Kanału Augustowskiego. 12 lipca 1863 roku polskie siły powstańcze stoczyły tutaj walkę z wojskami rosyjskimi. Jak podaje Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego z 1885 roku miejscowość liczyła 19 domostw oraz 128 mieszkańców. W 1875 roku biskup Wierzbowski zaproponował rządowi utworzenie parafii w Mikaszówce. Jednak dopiero 32 lata później wybudowano w Mikaszówce drewniany jednonawowy kościół z obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej w ołtarzu. W 1921 roku wieś liczyła 33 domów oraz 200 mieszkańców, a w 1922 roku powstała tu jednoklasowa szkoła powszechna licząca 35 uczniów. Ludność, która tu osiadła zajmowała się wyrębem i spławem drzewa, a także bednarką. Warto jeszcze nadmienić, że na przełomie XIX i XX wieku działał tu zakład odlewniczy Fejngolda. We wsi znajdziemy wiele zachowanych obiektów tradycyjnego budownictwa.
Największym jest zabytkowy Kościół pod wezwaniem Marii Magdaleny zbudowany w 1907 roku. Świątynia posiada dwie piękne wieże o wysokości 14 m. W prezbiterium znajduje się ołtarz główny z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej, który został przysłonięty obrazem św. Marii Magdaleny. Puszczański styl urządzania wnętrz widoczny jest za sprawą obecności takich elementów dekoracyjnych, jak m. in. rogi jeleni. Nieopodal kościoła stoi wysoka na 10 m dzwonnica, z kolei przed świątynią znajduje się żeliwny pomnik pochodzący z Huty Sztabińskiej oraz rzeźba „Wołanie z wnętrza Ziemi” ku czci ofiar Obławy Augustowskiej z lipca 1945 roku.
Niopodal kościoła znajdziemy zabytkową śluzę Mikaszówka wybudowaną w 1828 roku przez porucznika inżyniera Wojciecha Korczakowskiego.

Mołowiste
Wieś położona nad jeziorem Serwy. Występuje tez pod nazwa Małowiste.

Muły
Przygraniczna wieś należąca do sołectwa Rygol położona malowniczo nad rzeką Szlamicą i między dwoma jeziorami Szlamy i Głębokie. Nazwa wsi wzięła się od ostępu Puszczy Przełomskiej wspomnianego w źródłach historycznych z 1639 roku. W opinii językoznawcy Michała Kondratiuka jest to nazwa pochodząca od litewskiego słowa „mula” oznaczającego glinę. Do końca XIX wieku znajdowały się tu zaledwie trzy domy. Dzisiaj w miejscowości większość stanowią domki letniskowe We wsi znajduje się pomnik pamięci starszego szeregowego Stanisława Pientkiewicza oraz nieznanego funkcjonariusza Policji Państwowej, który zginął w tym miejscu z rąk przedstawicieli Armii Czerwonej w 1939 r. Nad jeziorem Szlamy funkcjonuje oblegane szczególnie latem gospodarstwo rybackie.
Ostryńskie
Osada w Puszczy Augustowskiej należaca do sołectwa Rubcowo.
Perkuć
Osada leśna w Puszczy Augustowskiej położona nad Kanałem Augustowskim przy śluzie o tej samej nazwie ( wybudowanej w ltach 1827-1828) i w sąsiedztwie Rezerwatu Przyrody Perkuć. Nazwa tego miejsca pochodzi od nazwiska rudnika Pierkucia lub Pirkucia, Litwina , w którego hamerni przez 80 lat wytapiano żelazo dla wigierskich kamedułów.

Płaska
Wieś gminna położona nad Kanałem Augustowskim, otoczona jeziorami Pobojno, Orle i Paniewo. W jej obrębie znajdują się dwie śluzy Kanału Augustowskiego- podwójna śluza Paniewo i śluza Gorczyca. Znajdziemy tu również stanicę wodną PTTK. Zgodnie ze źródłami historycznymi wieś rozwinęła się z istniejącej tu w połowie XVIII wieku smolnicy i nazwę zaczerpnęła od rzeki włączonej później do systemu Kanału Augustowskiego. Istnieje też legenda głosząca, iż nazwa wsi wzięła się od nazwiska pierwszego osadnika. Od 1975 roku Płaska pełni funkcje administracyjne jako gmina. Znajdziemy tu bogatą ofertę agroturystyk, liczne szlaki piesze, rowerowe i wodne. Znajduje się tu również zbiorowa mogiła żołnierzy Wojska Polskiego z 1939 roku.

Podmacharce
Wieś położona na Jeziorem Serwy.

Rubcowo
Niewielka wieś na pograniczu gminy Płaska i Lipsk, w skład sołectwa wchodzą prócz wsi dwie osady Trzy Kopce i Ostryńce.

Rudawka
Położona w Puszczy wieś przygraniczna nad Kanałem Augustowskim. Pierwsze wzmianki historyczne na jej temat pochodzą z 1559 roku. Na przestrzeni wieków wieś kilkakrotnie wyludniała się niemal doszczętnie- na skutek Potopu Szwedzkiego i zarazy z 1710. Z chwilą przybycia na teren Suwalszczyzny zakonników ze zgromadzenia Kamedułów wieś toczyła nieustanne spory o użytkowanie gruntu z duchownymi, w istocie do 1800 roku Rudawka pozostawała własnością Kamedułów. W czasie I wojny światowej toczyły się tutaj walki po których pamiątką jest cmentarz żołnierzy z okresu I wojny światowej.
We wsi znajdziemy też drewnianą, zabytkową kaplicę Św Anny wzniesiona na początku XIX wieku. Niedługo potem wywiązał się zaciekły spór o prawa do użytkowania obiektu pomiędzy ludnością rzymskokatolicką a grekokatolikami. Obecnie należy do parafii Marii Magdaleny w Mikaszówce.
Nieopodal Rudawki znajduję się śluza Kurzyniec, jedna z osiemnastu na Kanale Augustowskim wybudowana w 1829 roku jednokomorowa śluza będąca jednocześnie wodnym przejściem granicznym między Polska a Białorusią.

Rygol
Puszczańska wieś położona nad Czarną Hańczą, Kanałem Augustowskim i Szlamicą. Jej powstanie wiąże się z budową Kanału Augustowskiego a późniejsza działalność związana z gospodarką leśną i spławianiem drewna. Nazwa wsi ma dość niejasne pochodzenie, może pochodzić z języka francuskiego, od słowa oznaczającego rowek. Językoznawca prof. Michał Kondratiuk jednak przypisuje źródłosłów do języka bałtów, a konkretnie nazwy osobowej Rygelis – to zgadzałoby się z lokalnymi opowiastkami o rozbójniku Rygelu/Rygolu. W czasie drugiej wojny światowej mieszkańcom groziła eksterminacja z ręki gestapowców w odwecie za zastrzelenie niemieckiego leśniczego przez jednego z kłusowników. Sprawa zakończyła się jednak rozstrzelaniem dziesięciu mieszkańców wsi w kwietniu 1940 roku w Sejnach. Ślady po zbrodniczej działalności hitlerowców można też znaleźć w lesie, kilkaset metrów na północ od wsi, gdzie w 1941 roku zorganizowano obóz jeńców radzieckich. Dziś w tym miejscu znajduje się cmentarz i płyta upamiętniająca trzy tysiące ofiar obozu.
Na rzece Szlamicy znajduje się jaz i mała działająca od 1990 roku elektrownia wodna. Do sołectwa przynależy osada Tartak i wieś Muły. W Tartaku znajduje się śluza o tej samej nazwie- na odcinku Kanału prowadzącym w Kierunku Białorusi. Odcinek Kanału wiodący w stronę Augustowa rozpoczyna śluza Sosnówek ukryta wśród drzew na granicy wsi. W okolicznym lesie zlokalizowany jest cmentarz wojenny jeńców radzieckich z okresu II wojny światowej.

Serski Las
Wieś położona nad jeziorem Serwy. Dawniej nazywana Sewski Las lub też Szerszki Las. Ostatnia nazwa zgodnie z lokalnymi podaniami miła oznaczać miejsce, w którym mieszkają szerszenie, na tym obszarze bowiem miał znajdować się las wierzby dziuplastej z licznymi gniazdami tych owadów. Określenie Serwski Las z kolei odnosi się do jeziora Serwy. Zgodnie ze źródłami historycznymi miejscowość powstała jako jedna z siedmiu mających stanowić pierścień chroniący ziemie królewskie przed działalnością kamedułów i ich poddanych, po tym jak pozbawiono zakonników części ziem puszczańskich.

Serwy
Wieś położona nad jeziorem od którego wzięła nazwę. Jezioro Serwy zostało nadane za czasów Księcia Witolda na rzecz plebana grodzieńskiego. Posiadanie Jeziora potwierdzili kolejno król Kazimierz Jagiellończyk oraz książę Aleksander w 1494 r. Wyspy położone na jeziorze oraz okoliczne lasy stanowiły własność króla. Jednak nie były to jeszcze czasy osadnictwa w tym rejonie. Końcem XV wieku rodzina Żabiczów otrzymała królewskie pozwolenie na utworzenie i użytkowanie barci pszczelich na obszarach dzisiejszej Serwy. Zaś w 1506 roku król nadał ziemie znajdujące się po prawej stronie jeziora rodzinie Chreptowiczów. Do korzystania z tamtejszych lasów miały więc prawo dwie rodziny, co szybko przerodziło się w konflikt między nimi. W późniejszym okresie Chreptowicze usiłowali także przywłaszczyć sobie leśne tereny na Ostrowie Dubowym i rozpoczęli karczowanie lasu pod budowę dworu. Król dnia 30 VII 1608 roku oświadczył, że Chreptowicze mają wyłącznie prawo do wchodu, nie zaś do własności tychże terenów. Rodzina musiała zrezygnować z próby przejęcia pełnej kontroli nad terenami Puszczy Serwieńskiej. Zapiski z tamtego okresu dowodzą funkcjonowania kilku chat nad brzegiem jeziora, które przynależały do miejscowych smolarzy, dziegciarzy oraz drwali. U schyłku XVII wieku kamedułowie z Wigier zarządzili wykarczowanie fragmentu obszaru nad jeziorem Serwy i obsianie go. Dokonał tego w 1690 roku ich poddany, pochodzący z Tobolowa smolarz Marcin Głowczyk. Był to początek wsi Serwy powstałej w miejscu dawnej sezonowej osady smolarzy.
Przeszło wiek później w Serwach powstała karczma, a w 1786 roku liczba mieszkańców wynosiła 44 osób. Miejscowość rozwijała się w zadowalającym tempie. W 1827 roku wieś liczyła już 74 mieszkańców, a wyłącznym właścicielem ziem stał się rząd Królestwa Polskiego, odkupując poszczególne grunty od Jana Augustowskiego oraz spadkobierców Jana Kamieńskiego. Po powstaniu styczniowym nastąpiło uwłaszczenie ziem dworskich. Końcem XIX wieku wieś leżała w gminie Szczebra Olszanka i parafii Studzienicza. Liczyła wówczas 23 domy i 33 mieszkańców, zaś w roku 1921 w Serwach były już 24 domy i zamieszkiwało je 126 osób. Z kolei mapa pochodząca z 1927 roku wskazuje na istnienie nadleśnictwa Serwy nieopodal wsi.
Dzisiejsza wieś Serwy to przede wszystkim prężnie działający ośrodek turystyki wypoczynkowej, miejscowość z bogata ofertą kwater, agroturystyk i ośrodków wypoczynkowych.

Strzelcowizna
Wieś w Puszczy na pograniczu gminy. W czasie Powstania Styczniowego, 3 września 1863 miała po wsią miejsce bitwa między oddziałami Józefa Ramotowksiego „Wawra” a wojskami rosyjskimi przegrana przez stronę polską. Była to ostatnia większa potyczka w trakcie powstania w guberni augustowskiej.

Sucha Rzeczka
Wieś położona nad jeziorem Serwy. Pierwsze wzmianki o osadnictwie na jej terenie pochodzą z 1695 roku, kiedy istniała tu rudnia Obuchowskiego. Od wieku XVIII do lat 20 wieku XX zlokalizowany był tu młyn nad rzeczką Serwinką – według podań okresowo wysychającą, i to od niej właśnie ma pochodzić nazwa miejscowości. W okresie II wojny światowej nieopodal wsi znajdowała się kwatera hitlerowskiego Jagdkommando rozbita przez lokalnych partyzantów. Dziś znajduje się tam obozowisko ZHP oraz mogiła partyzantów AK poległych w walkach z niemiecką żandarmerią w okolicy Okółka.

Tratak
Osada w Puszczy przynależna do sołectwa Rygol, położona nad Kanałem Augustowskim. Pierwszy raz w źródłach historycznych wspomniana z nazwy w 1782 roku. Znajdował się tutaj poruszany kołem wodnym tartak należący do skarbu litewskiego i to do niego zaczerpnięta została nazwa osady, a później śluzy na Kanale Augustowskim. Dom śluzowego z Tartaku jest jednym domem mieszkalnym zachowanym z czasów budowy Kanału.

Trzy Kopce
Osada leśna przynależna do sołectwa Rubcowo położona przy granicy gminy.

BATUROWIE Irena i Wojciech, Po ziemi Augustowskiej. Przewodnik dla turysty i wczasowicza. Suwałki 1993. Wydawnictwo „Hańcza”. wyd.1
http://www.astn.pl/r2007/relikty.htm
https://www.wigry.org.pl/dzieje.htm
https://jzi.org.pl/